آنها را متفرق كرد ، و مقرر شد كه از آن پس عثمان در كارها با صحابه مشورت نمايد ، و بنى اميه را از خود دور كند . اما باز پيمان شكست و حتى به تحريك مروان بن حكم در صدد تعقيب و آزار مخالفان و ناراضيان نيز برآمد . اين دفعه شورشيان از او خواستند كه از خلافت استعفا كند ، و چون نپذيرفت ، به مدينه آمدند ، و خانه‌اش را محاصره كردند ، و او را در خانهء خويش به قتل رسانيدند . كشته شدن وى مستمسك مخالفين على ( ع ) و منجر به جنگ جمل گرديد . در خلافت عثمان ، كار جمع‌آورى قرآن ، كه ابو بكر آن را شروع كرده بود ، به اتمام رسيد . ( د . م . ج 2 . ش . ل . ص 1679 ) 87 . عبد الملك بن مروان ، 26 - 86 ه . ق ، پنجمين خليفهء ( 65 - 86 ه . ق ) اموى ؛ پسر مروان بن حكم . در مدينه تربيت يافت . پس از مرگ پدرش به خلافت نشست . در آغاز خلافت او ، عراق ، شام ، و حجاز آشفته بود ، در مكه ، عبد اللّه بن زبير به خلافت نشسته بود . مختار ثقفى ، به خونخواهى امام حسين ( ع ) ، در كوفه خروج كرد ( 66 ه . ق ) . عبد اللّه برادر خود مصعب بن زبير را به جنگ مختار و تصرف كوفه فرستاد . مختار مغلوب شد ( 67 ه . ق ) ، و كوفه به دست مصعب افتاد . عبد الملك ، براى اينكه بتواند با فراغ بال كار عراق را سامان دهد ، در 69 ه . ق پيمان ترك مخاصمه‌اى با امپراطور روم منعقد كرد ، و بلافاصله از دمشق عازم عراق گرديد . عاقبت در 72 ه . ق مصعب در جنگ با سپاهيان خليفه به قتل رسيد ، و عبد الملك وارد كوفه شد ، و بلافاصله حجاج را به جنگ عبد اللّه بن زبير در مكه گسيل داشت . عبد اللّه كشته شد ( 73 ه . ق ) ، و مكه به تصرف حجاج درآمد ، و از آن پس ، حجاج در نزد خليفه عزيز شد ، و خليفه حكومت حجاز را به وى داد ، و وى بعدا حكومت عراق و خراسان نيز يافت . چندى بعد فتنه ابن اشعث روى داد كه سرانجام منتهى به شكست و فرار و مرگ ابن اشعث گرديد . در 73 ه . ق ، جنگ با دولت روم - به سبب امتناع امپراطور روم از قبول سكهء طلاى جديدى كه به امر عبد الملك ضرب شده بود - تجديد گرديد . اگرچه در آغاز فتوحاتى در آسياى صغير و ارمنيه نصيب قواى خليفه ، كه برادر وى محمد بن عبد الملك فرماندهى آنها را داشت ، گرديد ، اين فتوحات از جنبهء ارضى اهميتى نداشت ، ولى زمينه را براى لشكركشيهاى جانشين عبد الملك فراهم ساخت . عبد الملك در دمشق درگذشت ، و پسرش وليد بن عبد الملك به جاى وى به خلافت نشست . عبد الملك خليفه‌اى باهيبت و كاردان و بخيل بود ، و از شعر و ادب اطلاع بسيار داشت . در سياست ، به تقويت و تكريم عنصر عربى و به تحقير موالى اصرار داشت و ، به تبعيت از سياست او ، حجاج در عراق با موالى به شدت و خشونت رفتار نمود . علىرغم كشمكشهاى داخلى و جنگهاى خارجى ، عبد الملك دستگاه ادارى كارآمدى براى تنظيم امور قلمرو خلافت سازمان داد ، و اصلاحات مؤثرى به عمل آورد . در عهد وى ، ديوانهاى مالياتى از زبانهاى يونانى و فارسى به عربى نقل شد . به جاى دينار رومى ، دينار جديدى با طراز اسلامى ضرب كرد . از كارهاى ديگرش بناى قبة الصخره در بيت المقدس است . ( د . م ج 2 ص 1676 ) 88 . حجر الاسود hajaro'l ' . asvad ، سنگ سياهى كه در ركن شرقى خانهء كعبه ، حدود 5 / 1 متر